Answer
Resmin ve resim yapmanın yasak hükmüne dair Kur’an-ı Kerim’de açık bir ifade bulunmamaktadır. Her ne kadar Sebe’ Suresi’nin:
“Onlar Süleyman’a kalelerden, heykellerden, havuzlar kadar (geniş) leğenlerden, sabit kazanlardan ne dilerse yaparlardı. Ey Davud ailesi! Şükredin. Kullarımdan şükreden azdır!” [478] ayetinde geçen ifadelerden yola çıkan İslam âlimleri, resim yapmanın caiz olduğuna dair yorumlarda bulunmuşlarsa da, resim konusuyla ilgili hükmün sadece bu ayetten çıkarılmasını yeterli görmemişlerdir. [479] Resmin yasak veya caiz olduğu konusu ile ilgili asıl hükümler hadislerden çıkarılmaktadır. İslam geleneğinde resim yapmanın dinî açıdan yasak ve meşru oluşuna dair iki görüş vardır:
Bunlardan birisi, resim yapmanın haram olduğunu savunanların görüşüdür. Bu görüşte olanlara göre -ister gölgesi olsun isterse olmasın- mutlak olarak canlı resmi yapmak haramdır. Çünkü burada Allah’ın yaratma sıfatına benzetmek ve yaratmayı taklit etmek vardır. [480] Tasvir konusunda mezhep mensupları arasında en sert çıkışı gösterenlerden birisi Nevevî’dir. O, tasvirle ilgili Hz. Peygamber (s.a.s.)’in hadislerinden ve yapılan bu işin Allah’ın yaratmasına benzetme faaliyeti olmasından hareketle, resmin ne ile yapıldığına ve ne üzerinde olduğuna (kumaş, yaygı, para, kap, duvar vb.) bakılmaksızın canlı (insan ve hayvan) resimleri yapmanın haram ve büyük günahlardan olduğunu söylemiş; ağaç, dağ, taş, manzara gibi resimleri yapmanın haram olmadığını belirtmiştir. [481] Zührî, Alûsî ve Kurtubî gibi âlimler de resim konusundaki rivayetlerde geçen yasaklamanın umumi olduğu kanaatini dile getirmişlerdir. [482] Her türlü resim yapmanın haram oluşuna delil gösterilen hadislerden bazıları şunlardır:
“Kıyamet günü en şiddetli azaba uğrayacak olanlar, dünyada Allah (c.c.)’ın yarattıklarına benzer şeyler yapanlardır.” [483]
“Kim dünyada bir canlı resmi yaparsa, kıyamet günü yaptığı resme can vermeye zorlanır. O ise, buna asla can veremez.” [484]
“Kıyamet günü azabı en şiddetli olanlar sûret yapanlardır.” [485]
“Bu suretleri yapanlar, kıyamet günü, ‘bu yaptıklarınıza can verin, haydi!’ diye azap edileceklerdir.” [486]
Resim yapmanın caiz olduğunu savunanların görüşüne gelince, bu görüşte olanlara göre eğer yapılan resimler tevhid ilkesine aykırı değilse, ibadet ve tazim amacı taşımıyor ve halkın genel ahlakına da aykırı düşmüyorsa haramlığı söz konusu olamaz. Tasvirin yasaklanmasıyla ilgili rivayet edilen hadislerin büyük bir çoğunluğu İslam’ın Mekke dönemiyle ilişkilidir. Resim yapmanın bu dönemde yasaklanmış olması, henüz putperestlikten yeni çıkmış bir topluluğun gönlünden şirk düşüncesinin tamamen kaldırılmasını ve sökülmesini sağlama amacı taşımaktadır.
Öte yandan canlı varlıkların resimlerini yapmanın haram olduğunu ileri sürenlerin zihinsel anlamda yaratma konusunda şirke düşme endişesi taşımaları yersizdir. Eğer öyle olsaydı, bu yasak sadece canlı varlıkların tasvir yasağını değil, aynı zamanda cansız varlıkların tasvirinin de yasaklanmasını gerektirirdi. Tasvir (resim ve heykel) yasağının Müslümanlarda genel bir kabul görmesinin asıl nedeni, putperestliğe karşı duydukları mücadele ruhudur. Nitekim Hz. Peygamber (s.a.s.)’in İslam’ın Mekke döneminde, kabir ziyaretini önce yasaklayıp, belli bir süre sonra serbest bırakmasının arka planında da [487] benzer endişeler vardı. Ünlü hadis şârihi Bedreddîn Aynî (ö. 852/ 1448):
“Kıyamet günü Allah katında azabı en şiddetli olanlar, musavvirlerdir.” [488] rivayetinde geçen “musavvir” kavramını, sadece tapmak maksadıyla resim ve heykel yapan kimseler olarak yorumlamıştır. Eğer tapma maksadı yoksa, helal ve haram sınırları gözetiliyorsa resim yapmanın caiz olduğunu söylemiştir. [489] Resim yapmanın caiz olduğunu söyleyen diğer İslam âlimleri, oyuncak bebeklerle oynamanın yasaklanmamasını ifade eden hadisleri de delil olarak getirmişlerdir. [490] Aynı şekilde örtülere nakış ve desen şeklinde canlı tasvirlerinin yapılmasının caiz olmasından [491] hareketle tapınma ve Allah’ın yaratma sıfatına benzetme gibi bir amaç olmadıkça resim çizmekte beis olmadığını belirtmişler, ancak resmin dinin genel hüküm ve ahlak ilkelerine ters olmaması gerektiğini de vurgulamışlardır. İçinde yaşadığımız çağın gerçeklerine ve ihtiyaç ilkesine uygunluğu bakımından bu görüş tercihe şayan olanıdır.
KAYNAKÇA
Ahmed b. Hanbel, Müsned , Beyrut: Müessesetu’r-Risâle, 1999.
Aliyyü’l-Kârî, el-Esrâru’l-Merfûa , Beyrut, 1971.
Aliyyü’l-Kârî, Şerhu’l-Fıkhı’l-Ekber , Beyrut, 1984.
Altıntaş, Ramazan, Bütün Yönleriyle Cahiliyye , İstanbul: Pınar Yayınları, 1986.
Alûsî, Şihabüddin Mahmud, Rûhu’l-Meânî , Beyrut: Dâru İhyâi’t-Turâsi’l-Arabi, ts.
Apaydın, Yunus, “İctihad”, DİA , XXI, 432.
Aydınlı, Abdullah, Hadis Istılâhları Sözlüğü , İstanbul, 2006.
Aynî, Bedreddîn, Umdetü’l-Kâri fî Şerhi’l-Buhârî , Beyrut: Dârul-Fikr, ts.
Bağdâdî, Abdülkâhir, Usûlü’d-din , Beyrut, 1928.
Bağdâdî, Abdülkâhir, el-Fark Beyne’l-Fırak , thk. M. Muhyiddin Abdülhamid, Kahire, 1990.
Bereket, Muhammed, Seyyid Kutub , çev. M. Beşir Eryarsoy, İstanbul, 1987.
Beyhakî, Hüseyin b. Ali, Şuabu’l-İman , Kahire, ts.
Beyhakî, Hüseyin b. Ali, el-Esmâ ve’s-Sıfât , Mısır, 1358.
Beyhakî, Hüseyin b. Ali, es-Sünenü’l-Kübrâ , Haydarâbâd, 1344.
Bilmen, Ömer Nasuhi, Hukûk-ı İslâmiyye ve Istılâhât-ı Fıkhiyye Kâmusu , İstanbul, 1976.
Boynukalın, Mehmet, “Tesbih”, DİA , XL, 528.
Buhârî, el-Câmiu’l-Müsnedi’s-Sahîhi’l-Muhtasar , thk. Muhammed Züheyr b. Nâsır, Mısır: Dâru’n-Necât, 1422/2001.
Celi, Ahmet M. A., Çağdaş Hâricîlik Düşüncesi Tekfir ve Hicret Cemaati Örneği , çev. Adnan Demircan, İstanbul, 1993.
Cezirî, Abdurrahman, Kitâbu’l-Fıkh ale’l-Mezâhibi’l-Erbaa , Beyrut: Dâru’l-Fikr, 2011.
Cündi, Ali, Nefhu’l-Ezhar fi Mevlidi’l-Muhtar , Kahire, 1406, s. 129-133.
Cürcânî, S. Şerif, et-Ta’rîfât , Beyrut, 1408/1988.
Demirci, Muhsin, Kur’an’ın Temel Konuları , İstanbul, 2000.
Derdîr, Muhammed b. Ahmed, eş-Şerhu’s-Sağîr Ala Ekârabi’l-Mesâlik ilâ Mezheb-i’l-İmâm Mâlik , Kahire: Dâru Maârif, ts.
Dönmez, İbrahim Kâfi,“Örf”, DİA , XXXIV, 87.
Ebû Bekir b. Ebû Şeybe, Musannef , thk. Kemâl Yûsuf el-Hût, Riyâd: Mektebetü’r-Rüşd, 1409/1988.
Ebû Dâvûd, Müsned , thk. Muhammed b. ’Abdü’l-Muhsin et-Türkî, Mısır: Dâru Hicr, 1419/1999.
Ebu Hanife, Numan b. Sabit, “el-Fıkhu’l-Ebsat”, nşr. Mustafa Öz, (İmam-ı Azam’ın Beş Eseri içinde), İstanbul, 1981.
Ebu Hanife, Numan b. Sabit, “el-Fıkhu’l-Ekber”, nşr. Mustafa Öz, (İmam-ı Azam’ın Beş Eseri içinde), İstanbul, 1981.
Ebu Hanife, Numan b. Sabit, “el-Vasiyye”, nşr. Mustafa Öz, (İmam-ı Azam’ın Beş Eseri içinde), İstanbul, 1981.
Ebu Hanife, Numan b. Sabit, “er-Risâle”, nşr. Mustafa Öz, (İmam-ı Azam’ın Beş Eseri içinde), İstanbul, 1981.
Ebû Ubeyd, Kitâbu’l-Emvâl , Kahire 1981.
Ebû Yusuf, Kitâbu’l-Harac , Kahire: Mektebetu’l-Ezheriyye li’t-Turâs, 1396.
Ebu’l-İz, Ali b. Muhammed, Şerhu’l-Akîdeti’t-Tahâviyye , Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1988.
Elmalılı, Muhammed Hamdi Yazır, Hak Dini Kur’an Dili , İstanbul, 1979.
Eş’arî, Ebu’l-Hasan, Makâlâtü’l-İslâmiyyin , thk. Helmut Ritter , Wıesbaden, 1980.
Fayda, Mustafa, “Câhiliye” DİA , İstanbul, 1993.
Fazlur Rahmân, İslam , trc., Mehmet Dağ - Mehmet Aydın, İstanbul, 1981.
Ferrâ, Ebû Ya’lâ, el-Ahkâmu’s-Sultâniyye , Beyrut, 1983.
Firuzâbâdî, Necmüddîn Muhammed b. Yahya, el-Kâmûsu’l-Muhît , Mısır, ts.
Gazzâlî, Ebû Hâmid Muhammed, el-İktisâd fi’l-İ’tikâd , Beyrut, 1983.
Hamidullah, Muhammed, İslamda Devlet İdaresi , çev. K. Kuşçu, Ankara, 1979.
Hitti, Philip K., Siyasî ve Kültürel İslam Tarihi , çev. Salih Tuğ, İstanbul: Boğaziçi Yayınları, 1995.
Isfahânî, Râgıb, ez-Zerîa ilâ Mekârimi’ş-Şerîa , Kahire, 2007.
Isfehâni, Râgıb, el-Müfredât fî Garîbi’l-Kur’an , İstanbul, 1986.
Itr, Nureddin, “Sahih Âhâd Hadisin İtikatta Delil Olması” ( Sünnetin Dindeki Yeri içinde), İstanbul, 1997.
İbn Âbidîn, Hâşiyetü Redd’il-Muhtâr ale’d-Dürr’il-Muhtâr , İstanbul: Kahraman Yayınları, 1984.
İbn Aşûr, Muhammed et-Tâhir, et-Tahrir ve’t-Tenvir , Tunus, 1984.
İbn Ebû Şeybe, el-Kitâbü’l-Musannefi’l-Ehâdîsi ve’l-Asâr , thk. Kemâl Yûsuf el-Hût, Riyâd: Mektebetü’r-Rüşd, 1409/1988.
İbn Hazm, Ebû Muhammed Ali, el-İhkâm fî Usûlü’l-Ahkâm , Mısır, ts.
İbn Hibbân, Sahih , tahk. Şuayb el-Arnavud, Beyrut, 1993.
İbn Hişâm, Ebu Muhammed Abdülmelik el-Hımyerî, es-Siratü’n-Nebeviyye , (nşr. Mustafa es-Sekkâ ve dğr.), Kahire, 1375/1955.
İbn Huzeyme, Muhammed b. İshâk, Kitâbu’t-Tevhîd ve İsbâti Sıfâti’r-Rabb , (nşr. M. Halil Heras), Beyrut, 1995.
İbn Hümâm, Kemalüddin, el-Müsâyere , İstanbul, 1979.
İbn Hümâm, Kemalüddin, Fethü’l-Kadîr , (el-Merğînânî, el-Hidâye ile birlikte), tahric., Abdürrezzâk Gâlib el-Mekkî, Beyrut: Dârül’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1424/2003.
İbn Kudâme, Makdisî, el-Muğni ve’ş-Şerhu’l-Kebîr , Beyrut, 1972.
İbn Kudâme, Makdîsi, el-Mukni fî Fıkhi’l-İmâm Ahmed , Beyrut ts.
İbn Manzûr, Ebu’l-Fadl Cemâlüddîn Muhammed, Lisânü’l-Arab , Mısır, ts.
İbn Receb, Kavâid , Beyrut, 1992.
İbn Rüşd, Ebu’l-Velîd Muhammed b. Ahmed b. Muhammed, “Faslu’l-Makâl”, ( Felsefe-Din İlişkileri içinde), haz: Süleyman Uludağ, İstanbul, 1985.
İbn Teymiyye, Takıyyüddin, Mecmûu’l-Fetâvâ , nşr. Abdurrahman b. Muhammed, Riyad, 1381.
İbn Teymiyye, Takıyyüddin, Der’u Teâruzi’l-Akl ve’n-Nakl , tahk. Abdüllatif Abdurrahman, Beyrut, 1997.
İbnü’l-Cevzî, Telbîsu İblîs , Beyrut, 1992.
İbnü’l-Kayyım, Ahkâmu Ehli’z-Zimme , Beyrut, 1983.
İbnü’l-Kayyım, Zâdü’l-Meâd , Kahire, 1950.
İzzetî, Ebû’l-Fazl, İslamın Yayılış Tarihine Giriş (çev. C. Koytak), İstanbul, 1984.
İzzüddin b. Abdisselâm, İzzedddin, Kavâidü’l-Ahkâm , Beyrut, 1990.
Kara, Mustafa, “İbn-i Teymiyye’nin Tasavvuf Istılahlarına Bakışı”, Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi , sayı 1, 1986, s. 53-56.
Karadavî, Yusuf, Fetâvâ Muâsıra , Beyrut: el-Mektebü’l-İslamî, 2000.
Karadavî, Yusuf, Müşkiletü’l-Fakr ve Keyfe ‘Âlecehâ el-İslam , Beyrut, 1987.
Karaman, Hayrettin, İslam’ın Işığında Günümüz Meseleleri , İstanbul: İz Yayıncılık, 2013.
Karaman, Hayrettin, Mukayeseli İslam Hukuku , İstanbul: Nesil Yayınları, 1986.
Karaman, Karaman, “Âdet”, DİA , I, 370-371.
Kâsânî, Alâüddin, Bedâi’üs-Sanâi , Beyrut, 1418/1997.
Kılavuz, Ahmet Saim, İman-Küfür Sınırı , İstanbul, 1987.
Kurtûbî, Ebu Abdillâh Muhammed b. Ahmed, el-Câmiu li Ahkâmi’l-Kur’an , Beyrut, Müessesetu’r-Risale, 2006.
Kutup, Seyyid, Fîzılâli’l-Kur’an , Kahire, 1986.
Malatî, Ebu’l-Huseyin, et-Tenbih ve’r-Red , nşr., M. Zahid Kevseri, Beyrut, 1986.
Mâtürîdî, Ebu Mansûr Muhammed b. Muhammed, Kitâbu’t-Tevhîd , nşr., Fethullah Huleyf, Beyrut, 1970.
Merğînânî, el-Hidâye Şerhu Bidâyeti’l-Mübtedi , el-Mektebetü’l-İslâmiyye Baskı yeri ve tarihi yok.
Miras, Kamil, Tecrîd-i Sarih , Ankara, 1998.
Muhammed b. Abdülvehhâb, Keşfu’ş-Şubuhât , Riyâd: Dâru Zemzem, 1414, I. Baskı.
Muhammed b. Abdülvehhâb, Kitâbu’t-Tevhid , Riyad, 1409.
Müslim, Sahih , Beyrut: Daru’l-Ciyl, ts.
Müzenî, Muhtasar (el-Üm ile birlikte), Beyrut, 1973.
Namık Kemal, Renan Müdâfaanâmesi , İstanbul, 1988.
Nesâî, Ebû ’Abdurrahmân Ahmed b. Şuayb b. ’Ali el-Horâsânî, es-Sünenü’l-Kübrâ , thk. Hüseyin ’Abdü’l-Mün’ım, Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1421/2001.
Nesefî, Ebu’l-Muin, Tebsıratü’l-Edille fî Usûli’d-din , tahk. Hüseyin Atay, Ankara, 1993.
Nevevî, Ebû Zekeriyyâ Muhyiddîn Yahyâ b. Şeref, el-Mecmû‘ Şerhu’l-Mühezzeb , Dımeşk: Dâru’l-fikir, ts.
Nevevî, Ebû Zekeriyyâ Muhyiddîn Yahyâ b. Şeref, Şerhu Müslim , Mısır, el-Matbaatu’l-Mısriyye bi’l-Ezher, 1929.
Özel, Ahmet, “Hicret”, DİA , XVII, 464.
Özel, Ahmet, İslam Hukukunda Ülke Kavramı , İstanbul, 1984.
Râzî, Fahreddin Muhammed b. Ömer, Mefâtihu’l-Gayb , Beyrut, 1411/1990.
Râzî, Fahreddin, Esâsu’t-Takdîs , Beyrut, 1995.
Remli, Şihabüddin, Fetâva’r-Remli , Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2012.
Sâbık, Seyyid, el-Akâidü’l-İslamiyye , Beyrut, ts.
Sabûnî, İsmaîl, Akîdetü’s-Selef ve Ashâbü’l-Hadis , nşr. Muhammed Emin, ( Mecmuatü’r-Resâil içinde), Beyrut, 1970.
Said Havvâ, İslâm , Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, ts.
San’ânî, el-Musannef , thk. Habîbü’r-rahmân el-A’zamî, Hind: el-Meclisü’l-’İlmî, 1403/1982.
Sarmış, İbrahim, Bir Düşünür Olarak Seyyid Kutub , Ankara, 1992.
Serahsî, Şemsüddin Ebubekir Muhamed, el-Mebsût , Beyrut: Daru’l-Ma’rife, 1398/1978.
Sindî, Ebu’l-Hasen, Hâşiyetü’s-Sindî Ala İbn Mâce , Beyrut: Dâru’l-Ma’rife, 1416/1996.
Suyûtî, Celalüddin, el-İtkân fi Ulûmi’l-Kur’an , İstanbul, 1978.
Suyûtî, Celâlüddîn, Savnü’l-Mantıki’l-Kelâm an Fenneyi’l-Mantıkı ve’l-Kelâm , Kahire, 1947.
Şâmî, Muhammed b. Yusuf, Sübülü’l-Hüda , Beyrut, ts.
Şâtıbî, Ebû İshâk, el-İ’tisâm , Kahire, ts.
Şevkânî, Muhammed b. Ali, Neylü’l-Evtar min Esrari Münteka’l-Ahbar , Riyad: Dâru İbni’l-Kayyım, 2005.
Şeybânî, Müsnedü’l-İmâm Ahmed b. Hanbel , thk. Şuayb Arnavut vd., Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1421/2001.
Şirâzî, Ebû İshak, el-Mühezzeb fi Fıkhi’l-İmam eş-Şafiî , Dimeşk: Dâru Dimeşk, 1412/1992.
Şirbînî, Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed el-Hatîb eş-Şâfiî, Muğni’l-Muhtâc ilâ Marifeti Me’ânî Elfâzı’l-Minhâc , Beyrut: Dâru’l-kütübi’l-’ılmiyye, 1415/1994.
Taberânî, Ebü’l-Kâsım Süleymân b. Ahmed b. Eyyûb el-Lahmî eş-Şâmî, el-Mu’cemü’l-Kebîr , thk. Hamdî b. ’Abdü’l-Mecîd es-Silefî, Kâhire: Dâru’s-Sâmiî, 1415/1994.
Taberânî, Ebü’l-Kâsım Süleymân b. Ahmed b. Eyyûb el-Lahmî eş-Şâmî, ed-Du‘â , thk, Mustafa ’Abdulkâdir ’Atâ, Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-’İlmiyye, 1413/1992.
Tehânevî (Tânevî), Keşşâful-Istılâhâti’l-Fünûn , İstanbul, 1984.
Topaloğlu, Bekir - Çelebi, İlyas, Kelam Terimleri Sözlüğü , İstanbul, 2010.
Topaloğlu, Bekir, Allah İnancı , İstanbul, 2006.
Topaloğlu, Nuri, “Hz. Peygamber’in Zatı ve Eşyası ile Teberrük Mes’elesi” Hadis Tetkikleri Dergisi , Cilt: 1, Sayı: 1, Yıl: 2003, ss. 71-95.
Turnagil, Ahmet R., İslamiyet ve Milletler Hukuku, İstanbul, 1977.
Vâkıdî, Ebu Abdullah Muhammed b. Ömer, Kitâbu’l-Meğâzî , London 1966.
Velvalicî, Ebu’l-Feth, el-Fetâva’l-Velvaliciyye , Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2005.
Watt, M., İslam’ın Avrupa’ya Tesiri (çev. H. Yavuz), İstanbul, 1986.
Yaran, Rahmi, “Bid’at”, DİA , VI. 129-131.
Yavuz, Yusuf Şevki, “Tekfîr”, DİA , İstanbul, 40, 352.
Yurdagür, Metin, “Tesbih”, DİA , XL, 530.
Zerkeşî, Muhammed b. Abdullah, Şerhu’z-Zerkeşî Ala Muhtasari’l-Hirakî , Riyad: Matbaatü’l-Umeykân, 1413/1993.
Zeydân, Abdulkerim, el-Medhal li Dirâseti’ş-Şerîati’l-İslamiyye , Dımaşk: Müessesetü’r-Risâle, 2006.
Zeylâi, Abdullah b. Yusuf, Nasbu’r-Râye Tahrîcu Ehâdisi’l-Hidâye , talik: Ahmed Şemsüddin, İkinci Baskı, Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1422/2002.
Contents
SORULARLA İSLAM
ÖN SÖZ